Raqamlar formuladan olinadi
Paneldagi har bir ko'rsatkich detallarni harakatlantiradigan formuladan hisoblanadi. Shuning uchun ko'rinish va raqam hech qachon bir-biriga zid kelmaydi.
s = r·cos φ + √(L² − r²·sin²φ)Har bir model haqiqiy o'lchamlar va fizik formulalar asosida qurilgan. Detallar qanday harakatlansa, paneldagi bosim, harorat va quvvat ham xuddi shunday hisoblanadi.
Paneldagi har bir ko'rsatkich detallarni harakatlantiradigan formuladan hisoblanadi. Shuning uchun ko'rinish va raqam hech qachon bir-biriga zid kelmaydi.
s = r·cos φ + √(L² − r²·sin²φ)Tugmani bossangiz, model kerakli bosqichni sekin o'ynab to'xtaydi. O'qituvchi har bir taktni tushuntirishga ulguradi, o'quvchi ±15° qadam bilan o'zi aylantirib ko'radi.
Och fon, yirik yozuvlar va namoyish rejimi: dars boshlanguncha model o'zi ko'rinishlarni almashtirib turadi. Kuchsiz kompyuterda sifat avtomatik moslashadi.
Har bir model darslikdagi aniq mavzuga bog'langan. Yangi modellar shu ro'yxatga birma-bir qo'shib boriladi.
To'rt takt, klapanlar, P–V diagramma, gaz harorati va ideal FIK.
Ochish →Laboratoriya ishi: sekundomer bilan davrni o'lchash, T²(l) grafigi va g ni aniqlash.
Ochish →Laboratoriya ishi: yukni ko'taradigan eng kichik kuchni topish va kuchdan yutuqni S₂/S₁ bilan solishtirish.
Ochish →Laboratoriya ishi: richagni muvozanatga keltirib F₁·l₁ = F₂·l₂ shartini tekshirish. Ikki o'yin: «Bashorat» va «Muvozanatchi».
Ochish →Laboratoriya ishi: generator ramkasining aylanish chastotasini o'zgartirib, EYuK amplitudasi E₀ ~ f ekanini tekshirish.
Ochish →Relslar ustidagi mis sterjen neodim magnitlar ustida turadi: tok yoqilganda maydon uni itaradi. Kuch datchigi, teslametr va ampermetr bilan o'lchanadi, chap qo'l qoidasi vektorlar bilan ko'rsatiladi. Laboratoriya ishi: F(I), F(B), F(L), F = B·I·L.
Ochish →Qorong'i shisha sharda ko'kish elektron nuri Gelmgols g'altaklari maydonida aylanaga egiladi, trubka burilsa spiral chizadi. Lorens kuchi vektorlar bilan ko'rsatiladi. Laboratoriya ishi: aylana diametrini o'lchab, elektronning solishtirma zaryadi e/m ni topish.
Ochish →Qorong'i xonada toroiddan tarmoqlangan chaqmoqlar otiladi, lyuminessent lampa simsiz yonadi, chaqmoq yerga ulangan sterjenga uriladi. Qurilma qismlarga ajratib ko'rsatiladi, ishlash prinsipi bosqichma-bosqich. Laboratoriya ishi: rezonans egri chizig'i va L₁C₁ = L₂C₂ sharti.
Ochish →Nasos havoni so'rgan sari trubkadagi razryad o'zgaradi: uchqunsimon iplar, tekis nurlanish, yorug'-qorong'i qatlamlar, katod nurlari. Havo, neon, argon, geliy, vodorod va simob bug'i har biri o'z rangida yonadi, spektroskopda chiziqlari ko'rinadi. Laboratoriya ishi: Pashen egri chizig'i, noma'lum gazni spektridan aniqlash.
Ochish →Shisha shar ichida markazdan rang-barang plazma iplari tarqaladi, sharga barmoq tekkizilsa iplar o'sha joyga yig'iladi. Gazni almashtirish, musiqa rejimi, ichki tuzilishi. Lyuminessent lampa simsiz yonadi. Laboratoriya ishi: lampa yonish chegarasi r_max(U) va maydon E₀.
Ochish →Laboratoriya ishi: jismni suyuqlikka botirib Arximed kuchini o'lchash va uni siqib chiqarilgan suyuqlik og'irligi bilan solishtirish.
Ochish →Laboratoriya ishi: prujinaga yuk osib cho'zilishini o'lchash va uning bikrligini (k) aniqlash.
Ochish →Laboratoriya ishi: sekundomer bilan tebranish davrini o'lchash va uni T = 2π√(m/k) formulasi bilan solishtirish.
Ochish →Laboratoriya ishi: uchta gaz qonunini tekshirish — Boyl–Mariott (T = const), Gey-Lyussak (p = const) va Sharl (V = const), harorat 1 K dan 700 K gacha.
Ochish →Pretsessiya Yer, Oy, Mars va Yupiterda. «Kattaliklar» tugmasi L, mg, M va Ω vektorlarini ko'rsatadi. Laboratoriya ishi: Ω = m·g·r / (I·ω) qonunini tekshirish.
Ochish →Namoyish: rotor aylansa o'q yo'nalishini saqlaydi, aylanmasa halqalar mayatnikdek tebranadi. Laboratoriya ishi: yuk osib Ω = M / L ni tekshirish.
Ochish →Namoyish: uchta bog'langan mayatnikda kinetik va potensial energiyaning almashinishi, ishqalanish tufayli so'nish va elektromagnit bilan majburiy tebranish. Yer, Oy, Mars va Yupiterda taqqoslash.
Ochish →Nyuton mayatnigi: elastik (po'lat) va noelastik (plastilin) urilishlar. Har bir urilishdan oldingi va keyingi impuls hamda energiya jadvalga yoziladi.
Ochish →Laboratoriya ishi: tushish vaqtini o'lchab diskning inersiya momentini aniqlash. Ideal model va ishqalanishni hisobga oladigan variant (h₁ orqali tuzatish).
Ochish →Zambarak: otish burchagi har 5° da, boshlang'ich tezlik 5–50 m/s, boshlang'ich sath 0–50 m, havosiz va havo qarshiligi bilan. Laboratoriya ishi: uchish uzoqligining burchakka bog'liqligi va uchish vaqtidan g ni aniqlash.
Ochish →Anker mexanizmi ichidan: mayatnik, yurish g'ildiragi va tishli uzatma qanday ishlaydi. Laboratoriya ishi: mayatnik uzunligini o'zgartirib davrni o'lchash, g ni topish va soatni aniq yuradigan qilib sozlash.
Ochish →Kulonning burama tarozisi: zaryadlar, masofa va muhit (vakuum, havo, kerosin, glitserin). Laboratoriya ishi: F ~ 1/r² va F ~ q₁q₂ ekanini ko'rsatish, k va muhitning ε sini aniqlash.
Ochish →Ikki disk qarama-qarshi aylanib, folga sektorlari zaryadni taroqlarga tashiydi, Leyden bankalari to'ladi va sharlar orasida uchqun chaqnaydi. Zaryadlar ishorasi, orqa tomon, qorong'i xona. Laboratoriya ishi: teshilish kuchlanishi U_b(d) → E_b va uchqunlar chastotasidan sig'im C.
Ochish →Rezina tasma zaryadni metall gumbazga olib chiqadi: gumbazdagi sochlar tikka turadi, yerga ulangan sharchaga uchqun sakraydi. Ichki tuzilishi va zaryadlar harakati ko'rsatiladi. Laboratoriya ishi: V_max = E_c·R bog'lanishi va maydon E(r) dan gumbaz zaryadi Q.
Ochish →Bosma platada kremniy, germaniy diodlari va yorug'lik diodlari, bir yarim davrli va ko'prik to'g'rilagich, silliqlovchi kondensatorlar. Ossillografda kirish va chiqish kuchlanishi, p–n o'tish ichidagi kovak va elektronlar. Laboratoriya ishi: diod VAX → ochilish kuchlanishi U_th va pulsatsiya ΔU(1/C).
Ochish →Zanjirni o'zingiz yig'ing: batareya, kalit, reostat, rezistorlar, ampermetr va voltmetr; noto'g'ri ulanish oqibatlari ko'rinadi. Laboratoriya ishi: I(U) grafigi, ketma-ket va parallel ulanish, o'tkazgichning solishtirma qarshiligi ρ.
Ochish →Yassi kondensator va g'altak: qoplamalar orasidagi elektr maydon va g'altakning magnit maydoni navbatma-navbat almashadi; qarshiliksiz va qarshilik bilan. Laboratoriya ishi: davrning C va L ga bog'liqligi, Tomson formulasi T = 2π√(LC) ni tekshirish.
Ochish →Yuqorida — ishlash prinsipi: magnitlar orasidagi tokli ramka, Amper kuchlari va kollektor. Pastda — haqiqiy dvigatel kesimda: qutblar, chulg'amlar, yakor, kollektor va cho'tkalar. Laboratoriya ishi: Amper kuchi F(I), aylanish chastotasi n(U), yuk ostida tok va FIK.
Ochish →Ikki g'altak va ustki bog'lovchi qismi olinadigan po'lat o'zak; o'zakda magnit oqimi ko'rinadi. Laboratoriya ishi: transformatsiya koeffitsienti U₂/U₁ = N₂/N₁, o'zakning roli, yuk ostida quvvat va FIK.
Ochish →Yerning aylanishini ko'rsatuvchi 67 metrli mayatnik: tebranish tekisligi buriladi, shar keglilarni yiqitadi, qumda iz qoladi. Qutb, Toshkent, ekvator va janubiy yarim sharda. Laboratoriya ishi: burilish burchagi α(t), ω = Ω·sin φ va Yerning aylanish davri.
Ochish →Burchagi 0–60° o'zgaradigan taxta, almashtiriladigan sirtli brusok, dinamometr va fotodatchik; brusokka ta'sir qiluvchi kuchlar strelkalarda ko'rinadi. Laboratoriya ishi: ishqalanish koeffitsienti μ = F/N, sirpanish tezlanishi a(α) va qiya tekislik FIK.
Ochish →Blok orqali o'tgan ipdagi ikkita teng yuk, qo'shimcha yuklar, olib qoluvchi halqa, platforma va elektron sekundomer; ip taranglik va og'irlik kuchlari ko'rinadi. Laboratoriya ishi: h = at²/2, a = mg/(2M + m) orqali g ni aniqlash, halqadan keyingi tekis harakat tezligi.
Ochish →Generator va vibrator ipni tebratadi; rezonansda tugun va do'ngliklar paydo bo'ladi, stroboskop tebranishni sekinlashtirib ko'rsatadi. Laboratoriya ishi: garmonikalar fₙ = n·f₁, to'lqin tezligi v = √(T/μ) va ipning chiziqli zichligi, f₁ ning ip uzunligiga bog'liqligi.
Ochish →Signal generatori va tebratgich po'lat plastinkani tebratadi: rezonansda plastinka jaranglaydi, qum tugun chiziqlariga yig'ilib naqsh chizadi. 12 ta naqshdan iborat atlas. Laboratoriya ishi: Xladni qonuni f ≈ C·(n² + m²), f ∝ 1/L², f ∝ h.
Ochish →Motor aylantiradigan reykadagi aravacha ip orqali kuch datchigiga bog'langan; fotodatchik aylanish davrini o'lchaydi, kuch va tezlik vektorlari ko'rinadi. Laboratoriya ishi: F = mω²r ni tekshirish — kuchning ω², radius va massaga bog'liqligi.
Ochish →Shisha qalpoq ostidagi qo'ng'iroq: nasos havoni so'rgan sari tovush susayadi va vakuumda yo'qoladi — buni ko'rish va eshitish mumkin. Akvariumda havo va suvda tovush tezligi ikki mikrofon va ossillograf bilan o'lchanadi. Laboratoriya ishi: L(p), havo va suvda tezlik, tezlikning haroratga bog'liqligi.
Ochish →Zamonaviy turboventilyatorli va forsajli turboreaktiv dvigatellar kesimda: ventilyator, kompressor, yonish kamerasi, turbinalar va soplo. Ishga tushirish, gaz richagi, forsaj alangasi, havo oqimining harorati, kabina displeyi (N1, N2, EGT, tortish kuchi) va Brayton sikli.
Ochish →Suyuq kislorod va kerosinda ishlaydigan dvigatel sinov stendida: baklar, turbonasos, gaz generatori, regenerativ sovutish, forsunka, bo'g'iz va kengayuvchi soplo. Ishga tushirishdagi yashil chaqnash, dengiz sathi va vakuumdagi alanga, kardan, Mach soni grafigi va Tsiolkovskiy formulasi.
Ochish →Haqiqiy o'lchamdagi 3 MW turbina: kuraklar burchagi, gondola ichi kesimda (bosh val, reduktor, tormoz, generator, yaw mexanizmi), minora, transformator va tarmoq. Shamol tezligi va yo'nalishi, rotor ortidagi iz, quvvat egri chizig'i P(v), Cp(λ) va Betz chegarasi.
Ochish →1 MW quvvatli blok: 1840 ta panel, invertor, transformator va tarmoq. Kun vaqti, fasl va bulutlar quvvatga qanday ta'sir qilishi. Bitta tugma bilan panel qatlamlarga ajraladi va fotoelement ichi ochiladi: foton elektronni urib chiqaradi, p-n o'tish uni ajratadi, elektronlar oqimi lampani yoqadi.
Ochish →118 m balandlikdagi beton to'g'on, suv ombori, suv tashlash inshooti va 3 ta 135 MW gidroagregat. To'g'on kesimida gidrostatik bosim, agregat ichida esa spiral kamera, yo'naltiruvchi apparat, Frensis turbinasi va generator ko'rinadi. Suv oqimi zarralar bilan ko'rsatilgan.
Ochish →Zamonaviy elektr sedan: kuzov ko'tariladi va ostida batareya, invertor, dvigatel va reduktor ko'rinadi. Dvigatel kesimida aylanuvchi magnit maydon tasvirlangan. Tezlanish 0 → 100, rekuperativ tormozlash va tezkor zaryadlash, energiya oqimi va batareya quvvati grafigi bor.
Ochish →Bu bo'limda hozircha model yo'q.
W = ∮ p dVη = 1 − 1/ε^(γ−1) va uni real dvigatel bilan solishtirish| Silindr diametri D | 56,5 mm |
|---|---|
| Porshen yo'li S | 49,5 mm |
| Ishchi hajm V | 124 sm³ |
| Bir siklda ish W | 135 J |
| Bosim cho'qqisi | ≈ 45 bar |
Modelni oching va brauzerni to'liq ekranga o'tkazing (F11). Dvigatelda namoyish rejimi ko'rinishlarni o'zi almashtiradi. Biror tugma bosilishi bilan boshqaruv sizga o'tadi.
Modellarda «Laboratoriya ishi» bo'limi bor: o'quvchi o'lchaydi, natijani jadvalga yozadi, grafik va xulosa avtomatik chiqadi.